Tranh Hàm Nghi

 

Khi nhắc đến vua Hàm Nghi (1871-1944), lịch sử Việt Nam thường khắc họa ông là một vị hoàng đế yêu nước, thủ lĩnh của phong trào Cần Vương chống Pháp. Tuy nhiên, đằng sau cuộc đời thăng trầm của một vị vua bị lưu đày là một tâm hồn nghệ sĩ lớn.

Nhiều nghiên cứu mỹ thuật hiện đại đã khẳng định: Vua Hàm Nghi chính là họa sĩ hiện đại đầu tiên của Việt Nam, người thực hành hội họa theo giáo trình phương Tây từ rất sớm, thậm chí trước cả họa sĩ Lê Văn Miến (hay Lê Miến 1874-1943  là một họa sĩ vẽ tranh sơn dầu, có thể ông là người đầu tiên du nhập kỹ thuật vẽ sơn dầu Châu Âu vào Việt Nam).

1. Cơ duyên đến với hội họa trong những năm lưu vong

Năm 1888, sau khi phong trào Cần Vương thất bại, vua Hàm Nghi bị thực dân Pháp bắt và lưu đày sang Alger (thủ đô của Algérie). Tại đây, để vượt qua nỗi cô đơn, hoài niệm quê hương và sự giam lỏng về chính trị, ông đã tìm đến nghệ thuật.

Người thầy đầu tiên: Ông được học vẽ bài bản dưới sự hướng dẫn của Marius Reynaud - một họa sĩ Pháp theo học trường Mỹ thuật Marseille và sống tại Algérie.

Bút danh đặc biệt: Khi sáng tác, cựu hoàng không lấy danh nghĩa một vị vua mà ký tên là Tử Xuân hoặc Xuân Tử để biểu đạt tư cách một nghệ sĩ tự do.

Không gian sáng tác : Tại biệt thự El Biar (Algérie), ông tự tay xây dựng một xưởng vẽ và điêu khắc riêng để thỏa sức sáng tác.

2. Phong cách nghệ thuật: Giao thoa Á - Âu

Dù tiếp thu kỹ thuật hội họa phương Tây một cách bài bản, các tác phẩm của vua Hàm Nghi vẫn mang đậm thế giới nội tâm và bản sắc Á Đông.

Ảnh hưởng của trường phái Ấn tượng và Hậu ấn tượng: Tranh của ông chịu ảnh hưởng rõ nét từ cách bắt sáng, những nhát cọ ngắn, nhanh mang tinh thần của Claude Monet hay Paul Gauguin. Ông tập trung bắt khoảnh khắc thay đổi của ánh sáng tự nhiên tại các thời điểm khác nhau trong ngày.

Chất liệu : Ông sử dụng thuần thục các chất liệu phương Tây như sơn dầu, phấn màu (pastel), cùng với các tác phẩm điêu khắc bằng đồng và thạch cao.

Bút pháp nội tâm : Điểm đặc biệt trong tranh của vua Hàm Nghi là ông không chỉ tả thực phong cảnh, mà mượn thiên nhiên để nói lên tâm trạng. Những bức tranh phong cảnh hoàng hôn rực rỡ nhưng ngược sáng, hay những cánh rừng trầm lắng phản chiếu nỗi cô đơn sâu sắc và tình yêu quê hương luôn canh cánh trong lòng của một vị vua xa xứ.

3. Các tác phẩm tiêu biểu và giá trị di sản

Sinh thời, vua Hàm Nghi sáng tác khá nhiều nhưng phần lớn tác phẩm của ông bị thất lạc hoặc nằm trong các bộ sưu tập tư nhân tại Pháp. Một số tác phẩm tiêu biểu của ông được biết đến rộng rãi bao gồm:

Chiều tà (Déclin du soleil) - Sáng tác năm 1889, đây được coi là bức tranh sơn dầu đầu tiên của ông. Hoặc : Những sườn đồi ở Deli Ibrahim (Algiers) (1908); Bờ rừng (hồ Geneva) (1920); Ánh sáng buổi chiều tháng 6 (1905).

Sự "trở về" của di sản:

Trong những năm gần đây, hành trình nghệ thuật của vua Hàm Nghi mới thực sự bước ra ánh sáng thông qua các nghiên cứu của Tiến sĩ Amandine Dabat (hậu duệ đời thứ 5 của nhà vua). Gần đây nhất, triển lãm quy mô mang tên "Trời, Non, Nước" đã được tổ chức tại Điện Kiến Trung (Đại nội Huế) và Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội), mang hàng chục bức tranh của cựu hoàng lần đầu tiên về trưng bày tại quê hương sau hơn một thế kỷ lưu lạc. Bức tranh Những sườn đồi ở Deli Ibrahim cũng đã được gia đình trao tặng lại cho Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Dù mặc trang phục truyền thống (áo dài, khăn đóng), giữ nguyên cốt cách người Việt cho đến hơi thở cuối cùng, vua Hàm Nghi đã dùng chính ngôn ngữ hội họa phương Tây để tự giải thoát tư tưởng và ghi lại một chương độc đáo trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam.